کاسا ۱۰۰۰؛ په افغانستان او سیمه یې اغېزې

د کاسا 1000 پروژې طرحه چې د ۲۰۰۵ کال مۍ میاشت کې د سیمه ییزې همکارۍ یا ریګا کنفرانس کې جوړه شوه، او هوکړه یې د قرغزستان، تاجکستان، پاکستان او افغانستان لوړ پوړو مشرانو لخوا لاسلیک شوه. په افغانستان کې یې عملي چارې د روان کال فرورۍ میاشتې په ۶ نېټه د افغان ولسمشر محمد اشرف غني لخوا په داسې حال کې چې د پاکستان سفیر زاهد نصرالله خان او د تاجکستان سفیر شرف الدین امام هم ګډون درلود رسماً پیل شوې. دا چې دا پروژه څنګه او ولې پیل شوه؟ په سیمه او په ځانګړې توګه په افغانستان به یې اغېزې څه وي؟ او د دې پروژې راتلونکی څنګه ارزول کېږي؟ د اوونۍ په دې تحلیل کې مو پرې شننه کړې.

کاسا 1000 پروژه او اړتیا یې

د شوروي اتحاد له وخت څخه چې قرغزستان او تاجکستان چې د (UP Stream) یا پورتنۍ برخې او ترکمنستان، ازبکستان او قزاقستان د (Down Stream) یا لاندینۍ برخې هېوادونو په توګه پېژندل کېدل.[1]

پورتني برخې هېوادونو د اوبو په واسطه او ښکتنیو هېوادونو د ګازو او تیلو څخه چې پراخه زېرمې یې لري برېښنا تولیدوله. پورتني اړخ به ښکتني اړخ ته په دوبي کې او ښکتني اړخ به پورتني هغه ته په ژمي کې شاوخوا 25413 ګیګا واټ برېښنا د (CAPS) یا (Central Asia Power System) له مخې چې پورتني پېنځه هېوادونه پکې راتلل یو بل ته لېږدوله. خو کله شوروي اتحاد له منځه ولاړ یادې مرستې هم د پای موندلو ګامونه پیل کړل. په ۲۰۰۳ کال کې ترکمنستان په یاده برخه کې له مرستې لاس واخیست. په یاده برخه کې د برېښنا لېږد کچه له ۲۵ زره څخه په 2000، 2005 او 2008 کلونو کې په ترتیب سره 7803، 6319 او او 3712 ګیګا واټ ته راښکته شوه.[2]

لکه څنګه چې معلومه ده، د نړۍ په سطحه ټول هېوادونه برېښنا ته ځکه ډېره اړتیا لري ترڅو برېښنا په اقتصادي، ټولنیزو او نورو برخو کې د پرمختیايي کارونو ترسره کېدو لپاره وکاروي.

بلخوا په اوس وخت کې د نړۍ په سطحه د هوا ککړتیا یوه ستره ننګونه ګڼل کېږي. د نړۍ مشران ټینګار کوي ترڅو ټول هېوادونه د پرمختیايي کارونو ترسره کولو لپاره د هغو موادو استعمال بند او یا کم کړي کوم چې د هوا ککړتیا کې ونډه لري.

پر همدې بنسټونو ډېر شمېر هېوادونه چې د اوبو پراخه سرچینې لري هڅه کوي ترڅو د خپلو اوبو څخه په ګټې اخیستنې سره برېښنا تولید کړي. د اوبو څخه تولید شوې برېښنا که له یوې خوا د هغو موادو د استعمال مخه نیسي او کموي یې کوم چې د پرمختیايي کارونو ترسره کېدو لپاره استعمالیږي او هوا ککړوي، له بلې خوا اوس د ډېرو هېوادونو د اقتصادي پرمختګ او عوایدو راغونډولو لویه سرچینه ګڼل کېږي.

قرغزستان او تاجکستان په منځنۍ آسیا کې هغه هېوادونه دي چې د اوبو پراخه زیرمې لري او برېښنا تولید کې ورڅخه ګټه پورته کوي. یاد هېوادونه د دوبي په موسم کې د خپلې اړتیا څخه ډېره برېښنا لري. بلخوا په سویلي آسیا کې پاکستان هغه هېواد دی چې د دوبي په موسم کې شاوخوا 5000 میګا واټ برېښنا ته اړینه اړتیا لري او په یاد موسم کې له ستر او ننګوونکي کمښت سره مخ وي. او په ورځنۍ کچه د یاد هېواد وګړي د ۱۰ څخه تر ۲۰ ساعتونو پورې د برېښنا بندېدو ستونزې سره مخ وي. نو ځکه پاکستان غواړي د خپلې دغې اړتیا پوره کولو لپاره د قرغزستان او تاجکستان هېوادونو څخه د افغانستان له لارې خپل هېواد ته د دوبي په موسم کې برېښنا وارده کړي.[3]

په افغانستان او سیمه یې اغېزې

د دغې پروژې برېښنا مزۍ د 500 کیلو واټ برېښنا لېږد ظرفیت لري. د قرغزستان او تاجکستان څخه د 477 کیلو متره په اندازه به د افغانستان شیرخان بندر له لارې د اوو ولایتونو (کندز، بغلان، پنجشیر، کاپیسا، کابل، لغمان او ننګرهار) څخه په افغانستان کې د 570 کیلو متره په اندازې تېرېږي او د تورخم له لارې به د پاکستان نوښار سیمې ته رسول کېږي.

په دغې پروژې د 1.2 میلیارد ډالرو لګولو اټکل شوی. په افغانستان کې یې د لګښت کچه 404 میلیون ډالر اټکل شوې چې 80 سلنه به یې نړیوال بانګ او پاتې 20 سلنه به یې افغان حکومت پر غاړه اخلي.  له پلخمري کابل ته د مزي غځولو لګښت د آسیا پرمختیايي بانګ لخوا تمویلیږي او اټکل کېږي افغانستان به د دې مزي د ټرانزیټ څخه 1.25 سینټ د یو کیلو واټ ساعت پر بنسټ چې شاوخوا ۴۵ میلیون ډالر کلنۍ عاید کېږي ترلاسه کوي.

په افغانستان کې به د کاسا 1000 برېښنا لاټونه یا مرکزونه چې په ۶۸ سلنه حکومتي ځمکو کې به جوړیږي د جوړولو لپاره به درې کمپونه په کندز، پنجشیر او جلال آباد کې جوړیږي. په هر کمپ کې به 70  تنه کار کوونکي په دندو وګمارل شي د هغې ډلې به 10 بهرنیان 50 ځايي کار کوونکي او 10 امنیتي مسؤلین وي. او په هره برخه کې به د اټکل شوې شمېرې له مخې 125 کسان په کار بوخت وي، چې هغې کې به د 20 څخه تر 30 سلنې مسلکي کسان او نور به د ځايي خلکو څخه عام کار کوونکي وي.

د لومړنۍ مطالعې په وخت کې لومړی د بدخشان او واخان له لارې پاکستان ته د مزي غځولو طرحې باندې کار کېده ځکه ستره ګټه یې د لارې کموالی وو. مګر د کندز څخه تر ننګرهار ولایت پورې دویمه لار  چې اوږدوالی یې هم ډېر وو، ځکه غوره شوه چې په دغې لارې پاخه سرکونه او لارې شتون لري او د مزي غځولو او بیا رغونې کارونه پکې په آسانه توګه ترسره کېدلی شي او محیطي او ټولنیزې اغېزې یې هم کمې دي. دغه پروژه د تاجک، ازبک، هزاره او پښتنو توکمو سیمو څخه تېرېږي او ګټه یې ټولو ته رسیږي.

د افغانستان برخې کارونو ترسره کېدو تړون یې، افغان لوري د دوه هندي کمپنیو (Kalpataru Power Transmission Limited (KPTL))  او (M/s KEC international Limited, India)  سره لاسلیک کړی دی.[4]

کاسا 1000 پروژه د منځنۍ او سویلي آسیا ترمنځ د اقتصادي او هر اړخیزو مرستو او سیمه ییز نښلون کې مرستندویه واقع کېدلی شي.  تاجکستان او قرغزستان چې نسبتاً بې وزله هېوادونه دي د هغوی د عوایدو لوړوالي کې هم مرسته کولی شي. افغانستان به په عملي توګه د منځنۍ او سویلي آسیا ترمنځ د یو پل لوبولو حیثیت څرګند کړي او په راتلونکې کې به د سیمې هېوادونه نورو اقتصادي مرستو شریکولو ته هم د افغانستان له لارې لیواله کړي.

کاسا 1000 پروژې د امنیت لپاره لس میلیون ډالر ځانګړي شوي دي چې له یوې خوا د دې پروژې امنیت غښتلی کولی شي او له بلې خوا د افغانستان په امنیت ښه کولو کې هم تر یوې کچې رغنده ونډه لوبولی شي.

د کاسا 1000 پروژې راتلونکی

په داسې حال کې چې د دې پروژې پر وړاندې یو شمېر خنډونه هم شتون لري، په اوس وخت کې د کاسا 1000 پروژه د سیمې هېوادونو په اقتصادي پرمختګ، تقاضا او اړتیا، سیمه ییز نښلون او امنیت برخو کې مرسته کولی شي. د دې پروژې پر وړاندې ستر خنډ امنیت ګڼل کېږي، بل خنډ چې کولی شي د دې اقتصادي پروژې مخه په راتلونکې کې ډب کړي هغه جیو پولیټیکل ستونزه ده.

ځکه که په راتلونکې کې په منځنۍ آسیا کې د برېښنا بل پلان په نظر کې نیول کېږي نو دا پروژه به له خنډ سره مخ کوي. د بېلګې په توګه د تاجکستان هېواد چې د راغون برېښنا بند جوړولو په سر د ازبکستان هېواد سره په سیاسي کړکیچ کې واوښت او شاوخوا ۱۸ کاله ازبکستان او تاجکستان هېوادونو ترمنځ اړیکې یې ترینګلې کړې  وې.[5]

پاکستان هڅه کوي ترڅو روسیه هم کاسا 1000 پروژې ته راوبولي[6]، که څه هم روسیې له افغان لوري سره په کاسا 1000 پروژې خبرې کړي او غواړي په یاده پروژه کې د 500 میلیون ډالرو پورې پانګونه وکوي او پاکستان او افغانستان ته برېښنا صادره کړي. مګر تاجکستان بیا نه غواړي چې روسیه په دې پروژه کې ور ګډه شي او د روسیې وړاندیز بې ځایه ګڼلی دی.[7]

بل خطر چې په راتلونکې کې کاسا 1000 له خنډ سره مخ کولی شي هغه د چین هېواد له لوري پاکستان ته د 3.2 ګیګا واټ برېښنا ورکړې ژمنه ده، او کولی شي د یاد هېواد برېښنا تقاضا را ښکته کړي او په کاسا 1000 حتماً سترې اغېزې لرلی شي.[8]

ویل کېدل چې د کاسا 1000 پروژې له لارې به 1300 میګا واټ برېښنا لېږدول کېږي چې زر هغه به يې پاکستان او پاتې نوره به یې افغانستان ته ورکول کېږي. مګر په وروستیو کې افغان دولت پرېکړه کړې چې د کاسا 1000 پروژې څخه به 300 میګا واټ برېښنا ځکه نه اخلي چې د سیمې نورو هېوادونو په پرتله یې بیه لوړه ده. نو که چېرته پاکستان ته هم په راتلونکې کې د ارزانه برېښنا امکانات برابریږي نو حتمي ده چې د کاسا 1000 پروژه به له زیان سره مخ کېږي.

په کال 2016 می میاشت کې د کاسا 1000 پروژې عملي کارونه په تاجکستان هېواد کې پیل شول او ښایي د 2022 کال پورې د دغې پروژې ټول کارونه پای ته ورسیږي.

خو هغه څه چې په اوس کې یې د کاسا 1000 پروژې سره مرسته کړې هغه نړیواله اجماع او مرسته ده چې د نړیوال بانګ، آسیا پرمختیايي بانګ او USAID لخوا په مالي برخه کې ترسره کېږي. مګر که نړیوال رېښتیا غواړي چې افغانستان خپل پرمختګ لور ته عملي ګامونه پیل کړي، اړینه ده ترڅو افغانستان سره د اوبو بندونو جوړولو په برخه کې نه یوازې مالي او تخنیکي مرستې ترسره کړي بلکې د سیمې په سطحه هغه هېوادونه چې افغانستان دې کار پیلولو ته نه پرېږدي او پر وړاندې یې خنډونه جوړوي مخې ډب کولو او د هغوی راګرځولو کې افغانستان سره روا او قانوني مرستې ترسره کړي.

ترڅو افغانستان یوازې د یو پل په حیث نه بلکې د نورو اقتصادي پرمختګونو لاره او څښتن شي. پاکستان چې 5000 زره میګا واټ برېښنا ستر او اړین کمښت سره مخ دی، که چېرته افغان دولت د اوبو بندونو جوړولو کارونه د نړیوالو په مرسته چې څومره زر کېدلی شي ترسره کړي نو کولی شي په یاد هېواد (پاکستان) خپله برېښنا وپلوري. او دا کار کولی شي د سیمې په سطحه امنیت راوستلو، اقتصادي پرمختګونو او په ځانګړې توګه د دواړو ګاونډیو هېوادونو وروسته پاتې ولسونو په اقتصادي ځواک پیاوړي کولو کې او اړیکو ټینګولو کې لا ډېره مرسته وکوي. او بلخوا پاکستان کولی شي د افغانستان څخه ارزانه او د لږ واټن په حساب برېښنا خپل هېواد ته وارده کړي.

=====================================================================================

سرچینې

[1] https://eurasianet.org/upstream-downstream-the-difficulties-of-central-asias-water-and-energy-swaps

[2] https://www.csis.org/events/tutap-interconnection-concept-and-casa-1000

[3] پورتنی لینک

[4] https://main.dabs.af/News/NewsDetail/3154

[5] http://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document.html?reference=EPRS_BRI(2015)571303

[6] https://tribune.com.pk/story/1194194/bolstering-cooperation-pakistan-invites-russia-join-casa-1000/

[7] https://main.dabs.af/News/NewsDetail/345

[8] https://www.researchgate.net/publication/284205684_A_study_on_the_risk_management_of_the_CASA-1000_project

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *